Lần đầu ngồi bàn Phỏm với mấy anh bạn miền Nam, tôi nghe “tá lả”, “cạ”, “ăn chốt”, “ù khan” liên tục mà gật gù như hiểu, rồi thua ba ván chỉ vì không biết người ta đang nói gì. Nếu bạn cũng mới tập trên các cổng game bài đổi thưởng uy tín, bài này là cuốn sổ tay tôi ước mình có từ hôm đó. Tôi gom các thuật ngữ theo từng nhóm, giải nghĩa bằng lời thường và kèm ví dụ lá bài để bạn nhớ lâu.
Nội dung bài viết
Gọi Tên Đúng Những Gì Nằm Trên Tay
Trước khi học cách đánh, phải gọi được tên từng thứ trên tay. Nhóm từ này là nền, hiểu sai là hiểu sai luật luôn.
Phỏm, phỏm ngang, phỏm dọc
Phỏm là nhóm từ ba lá trở lên ghép hợp lệ, là đơn vị cơ bản của cả trò chơi. Phỏm ngang gồm ba hoặc bốn lá cùng số, khác chất, như Q♠ Q♥ Q♦. Phỏm dọc gồm ba lá liên tiếp trở lên và bắt buộc cùng chất, như 4♣ 5♣ 6♣. Một số người gọi phỏm dọc là “sảnh” cho quen miệng Tiến Lên, nhưng nhớ là sảnh ở Tiến Lên không cần đồng chất, còn ở Phỏm thì bắt buộc.
Cạ
Cạ là hai lá chỉ cần thêm một lá để thành phỏm. Có cạ ngang như 8♦ 8♠ và cạ dọc như 9♥ 10♥. Người miền Nam đôi khi gọi là “cặp chờ”. Cạ hai đầu như 9♥ 10♥ tốt hơn cạ hở giữa như 9♥ J♥, vì nhiều cửa ăn hơn.
Rác và lá lẻ
Rác là lá không dính dáng tới cạ hay phỏm nào. Lá lẻ là mọi lá không nằm trong phỏm lúc hạ bài, và chỉ lá lẻ mới bị tính điểm. Lá rác lúc đầu ván có thể thành một phần của cạ sau khi bốc, nên rác không phải lúc nào cũng vĩnh viễn.
Ví dụ tôi có J♦ đứng một mình, rõ ràng là rác. Nhưng vòng hai bốc được Q♦, thế là J♦ Q♦ thành cạ dọc chờ 10♦ hoặc K♦. Ngược lại, nếu hết ván mà cạ đó vẫn chưa thành, cả J♦ lẫn Q♦ đều là lá lẻ và cộng 23 điểm. Hiểu ranh giới giữa rác, cạ và lá lẻ giúp bạn biết lúc nào nên buông tay.
Nọc
Nọc là chồng bài úp giữa bàn sau khi chia. Bộ bài có 52 lá, mỗi người chín lá, người đi đầu mười lá, phần còn lại thành nọc. Muốn biết chi tiết con số từng bàn, bạn xem bài Phỏm có bao nhiêu cây.
Bốn Động Tác Làm Nên Một Lượt
Mỗi lượt của bạn chỉ xoay quanh vài động tác. Thuộc tên chúng rồi thì đọc luật hay nghe người khác bàn đều dễ.
Bốc
Bốc là rút một lá từ nọc khi không ăn được hoặc không muốn ăn. Tôi hay nói vui bốc là “hỏi ý trời”, vì bạn không biết lá sắp tới là gì.
Ăn
Ăn là lấy lá mà người ngồi ngay trước bạn vừa đánh, với điều kiện lá đó ghép ngay thành phỏm. Ví dụ bạn có 6♠ 6♦, người trước đánh 6♣ thì ăn được. Ăn chỉ được lá của người liền trước, không phải lá của bất kỳ ai. Các trường hợp chi tiết có ở bài quy định ăn bài và gửi bài.
Đánh
Đánh là bỏ một lá ra bàn để kết thúc lượt. Sau khi ăn hoặc bốc, bạn luôn phải đánh một lá. Lá đánh ra nằm lại trước mặt bạn cho cả bàn nhìn thấy, nên mỗi lá bỏ cũng là một mẩu thông tin bạn tặng đối thủ. Người chơi lâu nhìn dãy lá bạn đã đánh là đoán được bạn đang gom chất nào, bỏ số nào.
Vòng
Vòng là một lượt đi qua đủ mọi người trên bàn. Một ván Phỏm có bốn vòng đánh. Hết vòng thứ tư là tới lúc hạ bài. Khi nghe ai đó nói “vòng ba rồi, bỏ an toàn đi”, họ đang nhắc rằng ván sắp tới giai đoạn quyết định.
Hạ và gửi
Hạ là lật các phỏm của mình lên bàn khi hết bốn vòng. Gửi là đặt lá lẻ của mình vào phỏm người khác đã hạ, như gửi 7♥ vào dãy 8♥ 9♥ 10♥, để lá đó khỏi bị tính điểm.
Ù Và Móm: Hai Đầu Của Một Ván
Hai từ này bạn sẽ nghe nhiều nhất, một cái ai cũng mơ, một cái ai cũng sợ.
Ù
Ù là khi toàn bộ lá trên tay đều nằm trong phỏm. Người ù thắng ngay, ván dừng lại. Tôi nhớ lần ù đầu tiên với 3♦ 4♦ 5♦, J♠ J♣ J♥ và 8♣ 9♣ 10♣, tim đập thình thịch như trúng số.
Ù khan
Ù khan là trường hợp tay bài lúc chia không có một cạ nào, tức chín lá rời rạc hoàn toàn. Nhiều bàn tính ù khan là thắng. Rất hiếm gặp, nhưng nên biết để khỏi bỏ lỡ.
Móm
Móm là hết ván mà không hạ nổi một phỏm nào. Móm luôn bị xếp bét, và ở đa số bàn còn mất quyền gửi bài. Người miền Nam có khi gọi là “cháy”. Với người mới, tránh móm quan trọng hơn mơ ù.
Ván móm đáng nhớ nhất của tôi là ván cầm toàn lá nhỏ: A♠ 2♥ 3♦ 4♣ 5♠ 6♥ 7♦ 8♣ 9♠. Tổng điểm chỉ 45, nhưng không có nổi hai lá cùng chất liền nhau hay hai lá cùng số. Bốn vòng bốc toàn lá lệch, không ăn được gì. Người về ba ôm tới 40 điểm vẫn xếp trên tôi. Hôm đó tôi mới thực sự hiểu móm đáng sợ thế nào.
Hạ bài xong còn ai chưa hạ
Khi nghe “chưa hạ” hay “chờ hạ”, người ta đang nói tới thứ tự lật phỏm cuối ván. Người hạ trước gửi bài trước, nên thứ tự này đôi khi quyết định ai giành được chỗ gửi vào một phỏm.
Từ Ngữ Quanh Chuyện Điểm Và Thứ Hạng
Phỏm không phân thắng thua bằng việc hết bài trước, mà bằng điểm lá lẻ. Vì thế có riêng một nhóm từ cho chuyện này.
Điểm
Điểm là tổng giá trị lá lẻ khi hạ bài. A là 1, từ 2 đến 10 theo số, J là 11, Q là 12, K là 13. Chi tiết và mẹo nhẩm có ở bài tính điểm trong Phỏm.
Nhất, nhì, ba, bét
Người có điểm thấp nhất về nhất, tiếp theo là nhì, ba, và cuối cùng là bét. Người móm mặc định bét dù điểm bao nhiêu.
Lá chốt và ăn chốt
Lá chốt là lá đánh ra ở vòng thứ tư. Ăn chốt là ăn được lá chốt của người trước, cú đánh làm người bị ăn chịu phạt nặng hơn lần bị ăn thường.
Đền
Đền là khi một người phải trả thay cho cả bàn trong tình huống đặc biệt, thường là để người khác ù nhờ lá mình đánh. Luật đền mỗi sảnh một khác, nên đọc phần quy định của phòng trước.
Tiếng Lóng Của Dân Chơi Lâu Năm
Ngoài luật chính thức, bàn Phỏm còn cả kho từ lóng. Nghe hiểu thì theo được cuộc trò chuyện và học được mẹo của người chơi lâu.
Cửa ăn
Cửa là số lá còn có thể hoàn thành một cạ. Cạ 5♠ 6♠ có hai cửa là 4♠ và 7♠. Khi một lá cửa đã bị đánh xuống bàn, người ta nói cạ đó “chết một cửa”.
Lá ngã ba
Lá nằm cùng lúc trong hai cạ, như 9♣ trong 8♣ 9♣ và 9♣ 9♦. Dân chơi quý lá này vì nó mở nhiều cửa. Cách tận dụng có trong bài các chiến thuật Phỏm hiệu quả.
Chặn và giam bài
Chặn hay giam là cố ý giữ lá mà người ngồi sau đang cần, không đánh ra dù lá đó là rác với mình. Đổi lại bạn phải ôm thêm điểm. Tôi từng giam lá 8♥ suốt ba vòng vì biết người ngồi sau có 6♥ 7♥ và đang rất gần ù. Cuối ván tôi về ba với lá 8♥ trên tay, nhưng người đó cũng không ù được, và nhìn lại tôi thấy vẫn lời.
Lộ bài
Lộ bài là khi các lần ăn và lá bỏ của bạn đã cho cả bàn biết bạn đang gom gì. Dân chơi lâu hay nhắc nhau “ăn ít cho khỏi lộ”, nghĩa là đừng ăn khi không thật cần.
Đi đầu
Đi đầu là người nhận mười lá và đánh lá mở màn. Ván đầu thường chọn ngẫu nhiên, ván sau hay dành cho người thắng ván trước. Người đi đầu cũng là người đầu tiên phải đánh lá chốt.
Phỏm Ngoài Bắc, Tá Lả Trong Nam
Cùng một trò mà hai miền gọi khác nhau, và nhiều từ lóng cũng khác theo. Tôi từng lúng túng vì chuyện này nên ghi riêng một phần.
Tên gọi
Miền Bắc gọi là Phỏm, miền Nam gọi là Tá Lả. Luật cơ bản giống nhau, khác biệt chủ yếu nằm ở luật phụ và mức phạt. Tôi từng gặp người gọi cạ là “chờ”, gọi móm là “cháy”, gọi ăn chốt là “ăn cây cuối”. Nghe khác tai, nhưng chỉ cần hỏi lại một câu là hiểu, chẳng ai cười bạn cả.
Những biến thể luật
Có bàn cho gửi bài, có bàn tính đền khác, có bàn quy định ù khan riêng. Tôi tổng hợp những khác biệt thường gặp ở bài các kiểu chơi Phỏm khác nhau.
Mẹo ghi sổ tay
Hồi đầu tôi ghi mỗi từ lạ vào sổ, kèm một ví dụ lá bài. Sau vài tuần, sổ chỉ còn vài dòng mới vì mọi thứ đã quen. Cách này chậm mà chắc, tôi vẫn khuyên người mới làm.
Hỏi Đáp Nhanh Về Thuật Ngữ
Cạ và phỏm khác nhau thế nào?
Cạ có hai lá, còn chờ lá thứ ba. Phỏm đã đủ từ ba lá trở lên và hợp lệ.
Móm và bét có giống nhau không?
Móm là không có phỏm; bét là thứ hạng cuối. Móm thì chắc chắn bét, nhưng bét chưa chắc đã móm.
Ăn chốt có phải là ù không?
Không. Ăn chốt chỉ là ăn lá vòng bốn; ù là khi mọi lá đều nằm trong phỏm.
Tôi nên đọc gì tiếp theo?
Hãy xem cách chơi Phỏm từ con số không để đặt các thuật ngữ vào một ván cụ thể.
Kết Luận
Thuật ngữ Phỏm nhiều nhưng không rối nếu chia theo nhóm: bộ bài, nước đi, kết quả, điểm số và tiếng lóng. Hiểu đúng phỏm dọc cùng chất, ăn chỉ lá người trước, móm là bét, bạn đã nói chung một ngôn ngữ với cả bàn. Muốn xem trọn bộ hướng dẫn, ghé trang tổng hợp Phỏm, rồi chọn nơi thực hành trong danh sách game bài đổi thưởng được chúng tôi rà soát định kỳ.